MICROCOSMOS.NL - Latijnse namen en taxonomie

DE DUBBELE LATIJNSE NAMEN EN DE TAXONOMIE.

Op de vorige pagina hebben we de voordelen van de (dubbele) Latijnse soortnaam genoemd, nu bekijken we de functie van die naam binnen de indeling in het dierenrijk.

Eeuwenlang heeft de mens een sterke behoefte gehad de wereld om hem heen te ordenen en te beheersen. De overweldigende natuur om hem heen, waar hij geen vat op kreeg, moest in elk geval ordelijk benoemd worden. Maar ook voor het beter begrijpen van de natuur is zo'n indeling onontbeerlijk. Veel geleerden hielden zich door de eeuwen heen met deze naamgeving en indeling bezig, waaronder Aristoteles.

Het woord taxonomie (taxo - orde maken, nomie - benoemen) wordt vaak gebruikt voor die indeling, het is niet helemaal hetzelfde maar voor ons nu eventjes wel. Een taxon mag je zien als een hokje voor de indeling. De Zweedse Professor Carl Linnaeus bedacht drie eeuwen geleden een behoorlijk geniaal systeem voor de indeling van de natuur, wat we tot vandaag de dag in grote lijnen nog steeds gebruiken. Hij dacht dat die indeling recht deed aan een goddelijke invloed en dat de natuur spoedig volledig ingedeeld zou zijn. Maar tot vandaag is nog maar zo'n 10 procent van al het levende benoemd! Meer over Linnaeus aan het eind van deze bladzijde.

De koninkrijken werden verdeeld in stammen, de stammen in klassen, de klassen in orden, de orden in families en tenslotte de families in geslachten en de geslachten in soorten. Deze laatste twee vakken bepalen de naam van dier of plant! De vakken zijn door de eeuwen heen vaak aangepast, en tegenwoordig zien we de vakken veel meer als takken van zich nog steeds ontwikkelende stambomen, waaraan nieuwe loten gegroeid zijn en nog zullen groeien. Daarmee staat de indeling dichter bij de werkelijke aard van de levende natuur dan ooit te voren...

Laten we eens drie dieren naast elkaar zetten:

Taxon	MENS	KAT	HONINGBIJ
Rijk	dieren	dieren	dieren
Stam	gewervelden	gewervelden	geleedpotigen
Klasse	zoogdieren	zoogdieren	insecten
Orde	aapachtigen (Primaten)	vleeseters (Carnivora)	vliesvleugeligen (Hymenopterae)
Familie	mensachtigen (Hominidae)	katachtigen (Felidae)	bijachtigen (Apidae)
Geslacht	Homo (mens)	Felix (kat)	Apis (bij)
Soort	sapiens (de wetende)	domesticus (van het huis)	mellifera (honingmakend)

We zien dat de kat dichter bij ons staat, het is ook een zoogdier. De bij staat verder van ons af, het is ook een dier en daar houdt de overeenkomst in dit tabelletje op. Gevoelsmatig klopt dat, maar het is ook wat onbevredigend: de bij, die kop en poten heeft voelt toch weer meer verwant dan een worm, die op dezelfde plaats in de tabel zou afhaken. Maar als we "tussenstappen" in de tabel aanbrengen klopt het beter...

LINNAEUS
was een Zweedse dokterszoon, die via Harderwijk naar Leiden kwam om daar te studeren. In die tijd waren planten een belangrijke leverancier van geneesmiddelen, en Linnaeus had een passie voor planten. Hij schreef dan ook in 1749 een boek over medicinale planten ,de Materia Medica. Maar toen had hij in Leiden zijn belangrijkste werk al uitgegeven: de Systema Naturae van 1735! In die eerste uitgave, een paar folio-vellen dik, verdeelde hij de natuur in drie koninkrijken: dieren, planten en mineralen. Dat laatste koninkrijk lijkt wat vreemd, maar is begrijpelijk als we het vanuit zijn achtergrond als medicus zien: uit alle drie konden indertijd geneesmiddelen afkomstig zijn. Tegenwoordig onderscheiden we vijf koninkrijken: dieren, planten,schimmels,bacteriën en de archaea, die tussen bacterie en schimmel zitten. Het zou Linnaeus verbaasd hebben, hij geloofde eerst dat alle soorten vast en onveranderlijk waren. Darwin's werk zou hem geschokt hebben, vooral de gedachte dat er geen almachtige Schepper aan te pas zou zijn gekomen. Maar dat schokt zelfs in onze "verlichte" tijd nog genoeg mensen...

OVER DE EERSTE UITGAVE VAN DE SYSTEMA NATURAE
In deze eerste uitgave verdeelde Linnaeus het REGNUM ANIMALE (koninkrijk der dieren) in vijf stammen:

• QUADRUPEDIA (viervoeters)
• AVES (vogels)
• AMPHIBIA (amfibiën)
• PISCES (vissen)
• INSECTA (insecten)
• VERMES (wormen)

Verder had hij een aparte groep, de PARADOXA onder de amfibiën staan. Hierin plaatste hij een aantal dieren waarvan hij geen raad wist, Fabeldieren zoals de reuzenhydra, eenhoorn(monoceros), de sater, de draak en de fenix, maar ook een paar wel bestaande dieren zoals een reuzen kikkervis (vdfdff) en de pelikaan. Dat hij de fabeldieren opnam was niet vreemd, er was nog maar weinig bekend over dieren uit verre gewesten en de verhalen erover waren natuurlijk fantastisch. De VERMES groep was een verzamelbak, waar ook kwallen, inktvissen (waaronder een fabeldier: de Kraken) en schaaldieren in belanden. Hij plaatste de mens bij de dieren, maar wel helemaal vooraan, bij de viervoeters. Hij benoemde de mensen uit verschillende werelddelen als aparte soorten. Reptielen stonden bij de afibiën. Kreeften, spinnen en schorpioenen stonden bij de insecten. De walvissen en dolfijnen stonden in deze uitgave nog bij de vissen! Er waren ook een paar zoetwaterinsecten opgenomen: Dytiscus, Gyrinus, (libellen, eendagsvliegen, netvleugeligen, muggen), cimex, notonecta, en Nepa (waterschorpioen). Nepa stond bij Scorpio, en had volgens Linnaeus vier poten, de voorpoten zag hij als kaken. Veel mensen die een waterschorpioen voor het eerst zien denken dat ook nu nog. Dit is weblink naar �Systema Naturae" op Wikipedia. Daar staat ook een plaatje van het simpele rooster voor de indeling van het dierenrijk dat in die uitgave werd afgedrukt. Het is leuk de Hi-res versie van het plaatje te bekijken, heel duidelijk is het niet, maar het is net leesbaar.

SYSTEMA NATURAE in Wikipedia (Engels)

LINNE

Linnean Taxonomy in Wikipedia (Engels)

LINNAEUS

Het Nederlandse Soortenregister, met boomstructuur

---

Terug naar: meer - index